هر انسان به طور متوسط یک سوم عمرش را به کار کردن اختصاص می‌دهد. اگر شرایط و محیط کاری، مناسب نباشد، فرد زودتر دچار فرسودگی جسمی و روانی می‌شود. برخی از مشاغل ماهیت سختی دارند. زیان‌آوری این مشاغل به حدی است که حتی نفس کشیدن در محیط کار نیز سلامت فرد را به خطر می‌اندازد. همچنین بررسی سوابق این شغل‌ها ایجاد مشکلات قلبی/عروقی، فشارهای روانی، آسیب‌ها جسمی/حرکتی و… را در افراد تایید می‌کند. قانون‌گذار برای کم کردن این آسیب‌ها تدابیری اندیشیده است که در ادامه به آن می‌پردازیم.

تعریف مشاغل سخت و زیان آور

مشاغل به طور کلی در کیفیت زندگی افراد تاثیرگذار هستند. در حقوق کار ایران ، مشاغل سخت و زیان‌آور به مشاغلی اطلاق می‌شود که به دلیل شرایط خاص کاری، می‌توانند به سلامت و ایمنی کارگران آسیب برسانند. این مشاغل تحت پوشش قوانین و مقررات خاصی قرار دارند که به حمایت از حقوق کارگران اختصاص یافته است.

مشاغل سخت و زیان آور به وسیله آیین نامه ای که توسط ، شورای عالی حفاظت فنی و بهداشت کار و شورای عالی کار تهیه شده و به تصویب وزرای کار و اموراجتماعی و بهداشت ، درمان و آوزش پزشکی خواهد رسید مشخص می‌شوند.

طبق ماده 52 قانون کار، ساعات کاری نباید برای مشاغل سخت و زیان آور بیشتر از شش ساعت در روز و سی و شش ساعت در هفته باشد. در تبصره 1 به این موضوع اشاره دارد که تخلف از این سی وشش ساعت در هر هفته و تخلف در شش ساعت در روز اجازه داده نشده است.

طبق ماده 83 قانون کار، محول کردن هر نوع اضافه کاری و انجام کار به هنگام شب و هم چنین محول کردن کار های سخت و زیان آور بالاتر از حد مجاز و بدون وسایل مکانیکی برای کارگران نوجوان ممنوع می‌باشد.

همچنین شرایط مرخصی سالیانه برای این گروه مشاغل طبق ماده 65 قانون کار 5 هفته در سال بوده، حتی الامکان این مرخصی به صورت دو نوبت در پایان هر شش ماهه کار انجام می‌شود.

ماده 61 : ارجاع کار اضافی به کارگرانی که کار شبانه یا کارهای خطرناک و سخت و زیان‌آور انجام می‌دهند ممنوع است.

نحوه تعیین مشاغل سخت و زیان‌آور با توجه به قانون سختی کار

معمولا تعیین سخت و زیان آور بودن مشاغل، بعد از درخواست کارگر یا شاغلین، مورد بررسی قرار می‌گیرد. برای مشخص شدن صحت سخت و زیان آور بودن مشاغل، سوابق و شرایط محیط کار را، مورد بررسی قرار می‌دهند.

به طور کلی بعد از این که درخواست سخت و زیان آور بودن مشاغل، از سوی افراد و ارگان‌های مربوطه ارائه شد، کمیته کارشناسان با برگزاری جلسه‌ای، شرایط را بررسی و در انتها، مستندات موجود بر سخت و زیان‌آور بودن شغل، به وسیله کمیته استانی، تایید می‌شود. افراد و ارگان‌هایی که باید درخواست بررسی سخت و زیان آور بودن مشاغل را بدهند، به شرح زیر هستند:

• کارگر
• کارفرما
• وزرات بهداشت
• تشکل‌های کارگری و کارفرمایی
• وزارت کار و امور اجتماعی
• صندوق تامین اجتماعی

آیین نامه کارهای سخت و زیان آور

طبق آیین نامه کارهای سخت و زیان آور، این مشاغل در گروه‌های الف و ب بصورت زیر تقسیم‌بندی شده‌اند:

• مشاغل سخت و زیان آور گروه الف: مشاغلی که سختی و زیان آوری آن‌ها با به کارگیری تمهیدات بهداشتی، ایمنی و فنی مناسبی توسط کارفرما کاهش می‌یابد.
• مشاغل سخت و زیان آور گروه ب: مشاغلی ماهیتاً سخت و زیان‌ آور‌ هستند. سختی و زیان آوری آن‌ها با به کارگری تمهیدات بهداشتی، ایمنی و فنی کاهش می‌یابد اما همچنان سخت و زیان آور باقی می‌مانند.

سختی کار

اشخاصی که در مشاغل گروه «الف» و «ب» شاغل هستند، مشمول مزایایی می‌شوند که به آن سختی کار می‌گویند. مشمولین سختی کار می‌توانند، پیش از موعد بازنشسته شوند. تعداد ساعات کمتری کار کنند. مرخصی بیشتری دارند. اضافه کاری و همچنین بکارگیری زنان و نوجوانان ۱۵-۱۸ سال در کارهای این دسته ممنوع است.

هم شورای عالی حفاظت فنی و بهداشت وزارت کار و هم سازمان تأمین اجتماعی لیستی از مشاغل سخت و زیان آور ارائه داده‌اند ، این مشاغل را در جدول زیر مشاهده میکنیم :

چگونه بفهمیم سختی کار داریم؟

از آن‌جایی که افراد دارای مشاغل سخت و زیان آور از مزایا و خدمات خاصی برخوردار می‌شوند، ممکن افراد زیادی در مورد این که آیا شغل آن‌ها شامل مشاغل سخت می‌شود سوال داشته باشند.

باید بدانید که هیچ جدول، معیار و مبنای ثابتی، جهت تشخیص این مساله که چگونه بفهمیم سختی کار داریم، وجود ندارد و طبق قانون جدید ۱۴۰۲، در هر مورد، کارگر متقاضی، باید درخواست خود را ثبت و آن را برای کمیته بدوی مشاغل سخت و زیان آور استانی، ارسال کرده تا مورد بررسی قرار بگیرد. سپس، با اظهارنظر کارشناسان، وضعیت شغلی متقاضی، از حیث سخت و زیان آور بودن و تعلق سختی کار به آن، مشخص می‌شود.

در صورتی که نظر کمیته مذکور، بر سخت و زیان آور بودن شغل مورد درخواست متقاضی رای دهد، سختی کار، به متقاضی، تعلق می‌گیرد. در غیر این صورت، درخواست فرد، رد خواهد شد. البته، این رای، قابل اعتراض در کمیته تجدیدنظر مشاغل سخت و زیان آور استانی و سپس، شورای عالی حفاظت فنی است.

بازنشستگی سختی کار چند سال است؟

طبق تبصره 2 ماده 76 قانون بازنشستگی کشور، آن دسته از کارهایی که افراد در آن دچار جسمی و روحی شده اند را جزء مشاغل سخت و زیان آور شناخته می‌شوند، طبق این قانون افراد با 20 سال سابقه مداوم و یا داشتن 25 سال سابقه نامتوالی می‌تواند بازنشسته شود.

بازنشستگی مردان در مشاغل سخت

• مردان باید در زمان بازنشستگی دارای 50 سال سن و 30سال سابقه داشته باشند.

( سابقه کار سخت * 1/5 + سابقه کار عادی )

• داشتن 35 سال سابقه پرداحق بیمه ( در این صورت بدون در نظر گرفتن شرط سنی می‌تواند درخواست بازنشستگی دهد).
• 60سال سن و 20 سال سابقه کار ( همانند مورد اول).

بازنشستگی زنان در مشاغل سخت

• دارای بودن حداقل 45 سال سن و 30سال سابقه پرداخت بیمه.

( سابقه کار سخت * 1/5 + سابقه کار عادی )

• داشتن 35 سال سابقه پرداخت بیمه، بدون در نظر گرفتن شرایط سنی.
• داشتن 55 سال سن و 20 سال سابقه کاری ( همانند مورد اول).
• داشتن 20 سال سابقه کاری و 42 سال سن، که با 20 روز حقوق بازنشسته می‌شود.

کارفرما موظف است، چهاردرصد از میزان مستمری برقراری بیمه شده نسبت به سنوات اشتغال او در مشاغل سخت و زیان آور که توسط سازمان تامین اجتماعی محاسبه و مطالبه می‌شود را پس از احراز شرایط بازنشستگی فرد بیمه شده، شاغل در کارگاه با سمت شغلی سخت و زیان آور، به طور یکجا به سازمان ذکر شده پرداخت نماید.

تکالیف کارفرما در مشاغل سخت و زیان آور چیست؟

کارفرمایان کارگاه‌هایی که دارای مشاغل سخت و زیان‌آور هستند باید سلامتی کارگران و وضعیت جسمانی آنان را همیشه تحت کنترل و تحت نظر داشته باشند. برای این منظور کارفرما مکلف است حداقل هر سال یک بار کارگران را توسط مراکز بهداشتی و درمانی و پزشکان طب کار مورد معاینه قرار داده و پس از آگاهی از روند سلامتی جسمی و روحی در پرونده‌های مربوط به هر کارگر ضبط و یک نسخه از آن را به سازمان تامین اجتماعی ارائه نمایند.

الف: تغییر شغل کارگر در معرض فرسایش جسمی و روحی ناشی از اشتغال در کارهای سخت و زیان آور طبق مقررات پیش بینی شده در قانون کار انجام پذیرد.

ب: کارگر باید قبل از استخدام مورد معاینه پزشکی قرار گیرد. کارفرمایانی که مشاغل سخت و زیان‌آور گروه الف در کارگاه آنان وجود دارد مکلف هستند مدام با تدابیر فنی و بهداشتی و ایمنی و مدیریتی مواجهه کارگران با عوامل زیان‌آور را کاهش دهند. چنانچه کارفرما به تکالیف خود در خصوص کاهش عوامل زیان آور محیط کار برای مشاغل الف انجام ندهد مکلف است علاوه بر انجام تعهدات قانونی نسبت به بیمه شده هزینه‌های وارده به سازمان تامین اجتماعی را نیز پرداخت نماید.